13. Cild
Lâleli Câmii - Memeliler

LÂLELİ CÂMİİ;

Sultan Üçüncü Mustafa Han (1757-1774) zamanında yapılan, sanat değeri büyük bir câmi. Yapımına 1759 yılında başlanılan Lâleli Câmii 1763 yılında bitirildi. Kemerler üzerine kurulan bu ibâdethâneyi, Mehmed Tâhir Ağa yaptı.

Merkezî kubbe sekiz sütuna dayalı kemerler üstünde olup, altı yarım kubbe ile çevrilidir. Câminin iç duvarı somaki mermerlerle kaplıdır. Yapım tarzı ve konuluş şekliyle ayrı bir özelliği olan 105 penceresi vardır. Hünkâr mahfili sol taraftadır. İç avlusunda kemerler, esas yapıda olduğu gibi kendini gösterir. Burada, 16 sütuna dayalı 18 kubbe bulunur. Ortada sekiz sütunlu şadırvan vardır.

Tek şerefeli zarîf iki minâreden sağdaki, câmi ile berâber, diğeri altı sene sonra yaptırılmıştır. 1765 depreminde zarara uğrayan câmi, 1783’te tâmir edildi. Bundan sonraki senelerde tâmirat görmüş ve 1958 yol yapımı zamanında cümle kapısı geriye doğru çekilmiştir. Câminin etrâfında imâret, sebil, türbe, muvakkıthâne, han, hamam ve dükkanlar vardı.

Câmiyi yaptıran Sultan Üçüncü Mustafa Hanın türbesi, güney yöndeki dış kapı yanındadır. Hanımları Âdilşah ve Aynülhayat Kadınefendiler, oğlu Üçüncü Sultan Selim Han ile kızları Hibetullah Mihrimah ve Mihrişah sultanlar da bu türbededir.

LAMA;

Alm. Klinge (f); Blatt (n), Fr. Lame (f), İng. Sheet of metal; lamina; plate; blade; knife. Tıraşlamada, dilmede, kesmede, kazmada kullanılan bütün âletlerin mâdeni kısımları. Köprü ve tren raylarının yapımında, elektrik hatlarını bir yerden bir yere taşımak için aralıklı olarak dikilen uzun ve yassı demir veya çelik parçalarına da bu isim verilir.

İnşaatçılık sektörü ve mîmârîde sütunun iki tamburası arasına ve her tamburayı meydana getiren taşların birbirleri üzerine binerek ezmemesi için aralarına konan kurşun levhalara, demircilerin çeşitli çap ve büyüklükteki demir parçalarını tutmak için kullandıkları “demir kıskaca”, vida ve civataların adımlarını yapmak için kullanılan âlete de “lama” adı verilir.

Marangozlukta, odun, mâden ve hızarcılıkta kullanılan testerelerin kesici kısımlarını meydana getiren, üzerine dişler açılan çelik levhalara da “lama” denmektedir. Testerelere yol veren el âletlerine de “lama” ismi verilir. Mikroskopla inceleme yapmak için ince ince kesilen metal parçalarına, sondajlarda kullanılan, sonda saplarının çıkarılmasına yarayan takıma da “lama” denir.

Lama tâbiri kömürlerin kalite, kalori ve cinslerini belirlemek için yapılan işlemde de kullanılır. İncelemesi yapılacak kömür cinsinin bir yüzeyi asitle iyice yumuşatılır. Daha sonra aynı yüzey jiletle güzelce kesilip laboratuvarda kimyasal ve fiziksel yönden incelenerek kömürün kalitesi ortaya çıkarılır. Bu şekilde incelemeye ise “Kömür inceleme laması” denir.

Torna, matkap ve diğer delicilerin birbirlerinden farklı düz veya yuvarlak zemin meydana getirmeleri için de lamalar kullanılır.

Başlıca lama çeşitleri:

1. Parlatma laması: Bunların ağızları düz ve keskindir. Perdah ve düzeltme işlerinde kullanılır.

2. Şekil verme laması: Kendi ekseni etrafında dönen lamalar, şekil verilmek istenen parça ve maddelerin içine daldırılır ve istenilen şekiller böylece elde edilir.

3. Delgi laması: Dönen delgi çubuğunun etrafına bağlanarak, yuvarlak ve silindir şeklindeki çaplı delikleri ayarlamak için işlem yapılır.

Güneşten ve soğuktan korunmak için ev camlarına çekilen ve birbirini ardarda kapamakla, aralarında dışa doğru hafif eğik olarak konan küçük atmalardan herbirine de “lama” denir. Binalara ve çeşitli yerlere döşenen boruların altlarına konan askı demirlerine de bu isim verilir. Bundan başka lama Amerika’da yetişen ve devegiller familyasından olan bir hayvanın ismidir (Bkz. Lama). Tibet ve Moğolistan’da Buda rahibi ve üstad, üstün kişi anlamlarına da gelmektedir. (Bkz. Lamaizm)

LAMA (Lama glama);

Alm. Lama, Fr. Lama, İng. Lama. Familyası: Devegiller. (Camelidae). Yaşadığı yerler: Güney Afrika’daki Peru, Bolivya ve Arjantin’in 5000 metreye kadar olan dağlık bölgelerinde evcil olarak beslenir. Özellikleri: Nârin vücutlu, uzunca boyunlu ve ince bacaklıdır. Deveden küçük olup, hörgücü yoktur. Geviş getirir. Kızınca tükürür. Ömrü: 40-50 sene. Çeşitleri: Yeni Dünyâ’da yaşayan bir türdür.

Güney Amerika’da yaşayan deve görünüşlü, geviş getiren büyük bir memeli. Güney Amerika’nın dağ ve çayırlarında toplu halde yabânî olarak yaşayan Guanako’dan evcilleştirilmiştir. Lama genel olarak 1-2 m boyunda olup, 15 cm uzunluğunda bir kuyruğa sâhiptir. Omuzları yerden 1-2 metre yüksektir. Ağırlığı 70-140 kg civârında olup, nârin bir vücudu, uzun bir boynu ve uzun ince bacakları vardır. Develerden farklı olarak sırtında hörgüç bulunmaz. Başı küçüktür, uzun bir çene kısmı, uzun kulakları ve fırlamış gözleri vardır.